Ustawa o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych określa, kto może korzystać z ZFŚS i są to:

• pracownicy i ich rodziny,
• emeryci i renciści – byli pracownicy i ich rodziny oraz
• inne osoby, którym pracodawca przyznał takie prawo w regulaminie.

Pracodawcy często zadają sobie jednak pytanie, czy ich były pracownik – emeryt, który podjął zatrudnienie u innego pracodawcy, ma prawo korzystać ze świadczeń ZFŚS byłego zakładu pracy?

Co wynika z przepisów ustawy o ZFŚS?

Ustawa o ZFŚS nie określa zasad ustalania statusu emeryta na potrzeby socjalne. Przepisy czytane dosłownie sugerują, że „emeryt – były pracownik” może korzystać ze świadczeń u każdego swojego byłego pracodawcy. Zgodnie z zapisem w ustawie prawo do świadczeń z funduszu zależy jedynie od:

• posiadania (nabycia) statusu emeryta oraz
• statusu byłego pracownika danego pracodawcy.

W praktyce jednak ten przepis interpretuje się zasadniczo odmiennie.  

Odmienne stanowisko orzecznictwa

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego co do zasady nie można korzystać ze świadczeń w dwóch zakładach pracy jednocześnie. Wyjątkowo jest to możliwe np. gdy pracownik w tym samym czasie zatrudniany jest u więcej niż jednego pracodawcy.  W literaturze przyjmuje się, że status „emeryta – byłego pracownika” należy łączyć tylko z tym zakładem pracy, z którym stosunek pracy ustał bezpośrednio przed przejściem na emeryturę. „Emeryt – były pracownik” może zatem korzystać tylko ze świadczeń z ZFŚS zakładu pracy, który był jego ostatnim pracodawcą przed przejściem na emeryturę.

Kiedy „emeryt – były pracownik” może utracić uprawnienie do korzystania ze świadczeń z ZFŚS u byłego pracodawcy? Wyjaśniamy na przykładzie!

Wyobraźmy sobie sytuację, w której emeryt Józef rezygnuje z pracy u dotychczasowego pracodawcy, u którego funkcjonował ZFŚS. Po zakończeniu stosunku pracy zdecydował jednak, że wciąż pozostanie aktywny zawodowo i podjął pracę u innego pracodawcy. Spowoduje to, że Józef uzyska u swojego byłego pracodawcy status „emeryt – były pracownik”. Z drugiej jednak strony podejmując zatrudnienie staje się u nowego pracodawcy „pracownikiem”. Pojawia się zatem pytanie, który zakład pracy powinien wypłacić Józefowi świadczenia z ZFŚS?

Odpowiedź będzie zależna od tego, czy u nowego pracodawcy został utworzony i funkcjonuje ZFŚS. Jeżeli tak, to Józef korzysta ze świadczeń u swojego nowego pracodawcy jako „pracownik”. Natomiast jeżeli nie ma ZFŚS, to Józef powinien korzystać z opieki u byłego pracodawcy jako „emeryt – były pracownik”. Sąd Najwyższy argumentował to stanowisko tym, że jeżeli emeryt podejmuje zatrudnienie, to status pracownika jest „mocniejszy” od statusu emeryta i świadczenia przysługują mu tylko jako pracownikowi.

Podsumowując, pracujący emeryt może korzystać ze świadczeń u byłego pracodawcy, warto jednak zwrócić uwagę na dodatkowe aspekty. Pracodawca przed realizacją świadczeń z ZFŚS na rzecz byłego pracownika, już emeryta, musi sprawdzić, czy był dla niego ostatnim pracodawcą przed przejściem na emeryturę a ponadto, czy u nowego pracodawcy został utworzony i funkcjonuje ZFŚS.

Podstawa prawna:

• ustawa z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 998 z późn. zm., dalej również jako ustawa o ZFŚS albo u.z.f.ś.s.);
• uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 1991 r., I PZP 56/91, OSNC 1992, nr 4, poz. 63.

Artykuł ​Czy pracujący emeryt może korzystać ze świadczeń ZFŚS u byłego pracodawcy? pochodzi z serwisu Prawo Pracy – Bieluk i Partnerzy.

Definicja działalności socjalnej daje pracodawcy możliwość przyznawania pracownikom świadczeń finansowanych z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Pracodawca może przyznać świadczenie m.in. z okazji Świąt Wielkanocnych czy Świąt Bożego Narodzenia z tytułu zwiększonych wydatków w tym okresie. Taką formę pomocy oraz tryb jej przyznawania pracodawca musi określić w regulaminie funduszu.

Pracodawcy przyznając świadczenie finansowane z ZFŚS powinni zwrócić uwagę na obowiązek odprowadzenia składek na ubezpieczenia społeczne. Czy mogą uniknąć opłacenia składek na przykład od przyznawanych pracownikom bonów towarowych lub paczek świątecznych?

Istotny cel świadczenia

Zgodnie z obowiązującymi przepisami świadczenia finansowane ze środków ZFŚS przeznaczone na cele socjalne nie stanowią podstawy wymiaru składek. Wynika z tego, że zwolnienie składkowe zależy nie tylko od źródła finansowania, ale również od zastosowania przez pracodawcę kryterium socjalnego przy przyznawaniu tych świadczeń.

Kryteria socjalne

Kryteria socjalne zostały wymienione w ustawie o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. Są to: sytuacja życiowa, rodzinna i materialna osoby uprawnionej do korzystania z funduszu.

Przyznając świadczenia z funduszu pracodawca powinien kierować się którymś z wymienionych kryteriów. W praktyce oznacza to, iż, co do zasady, nie można przyznać osobom uprawnionym świadczeń w tej samej wysokości. Konieczne jest każdorazowe rozpatrywanie indywidualnej sytuacji pracownika oraz jego rodziny. W przeciwnym wypadku pracodawca od wartości przyznanych świadczeń powinien naliczyć i odprowadzić składki.

W razie wątpliwości, to na pracodawcy, jako płatniku składek, będzie spoczywał obowiązek udowodnienia, że w rzeczywistości każdorazowo stosował kryterium socjalne.

Jak orzekały sądy?

W orzecznictwie wskazuje się, że pracodawca nie musi uwzględniać łącznie wszystkich kryteriów wymienionych w ustawie, tj. sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu. Pracodawca będzie realizował cel socjalny nawet wówczas, gdy przyjmie tylko jedno kryterium.

Potwierdził to Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 22 czerwca 2018 r. Sprawa dotyczyła zakwestionowania przez ZUS prawidłowości postępowania pracodawcy, który przyznał dzieciom pracowników paczki świąteczne o jednakowej wartości. W ocenie ZUS takie działanie było równoznaczne z niezachowaniem przez pracodawcę kryterium socjalnego. Sądy obu instancji przyznały rację pracodawcy. Uznały, że nie ma podstaw do dokonania hierarchizacji kryteriów wskazanych w ustawie o ZFŚS i wyłonienia spośród nich czynnika priorytetowego. Relacja pomiędzy kryteriami polega na wzajemnym uzupełnianiu się. Sądy stanęły na stanowisku, że doniosłości konkretnych kryteriów należy poszukiwać w istocie poszczególnych świadczeń. To charakter usługi wyznacza, czy decydującym do jej przyznania okaże się sytuacja życiowa, rodzinna, czy też materialna.

Sądy uznały więc, że w ramach autonomii zakreślonej przez ustawę o ZFŚS pracodawca, przyznając paczki świąteczne finansowane ze środków funduszu, może skoncentrować się w tym przypadku na sytuacji rodzinnej. W rozpatrywanej sprawie było to posiadanie dziecka w określonym wieku. Sąd uznał, że to wystarczająco realne i sprawdzalne kryterium wydatkowania środków z funduszu świadczeń socjalnych.

Podsumowanie

Podsumowując art. 8 ustawy o z.f.ś.s. nie upoważnia pracodawcy do przyznawania świadczeń socjalnych w takiej samej wysokości. Przepis ten wyraźnie określa związek pomiędzy przyznaniem świadczenia i jego wartością, a rozpatrywaną sytuacją życiową, rodzinną lub materialną osoby uprawnionej. Jeśli świadczenia pieniężne finansowane ze środków ZFŚS przeznaczone są na cele socjalne, to nie wlicza się ich do podstawy wymiaru składek. Pracodawcy muszą jednak pamiętać o konieczności zastosowania odpowiedniego kryterium socjalnego, by nie narazić się na zakwestionowanie zastosowanego zwolnienia przez ZUS.

Podstawa prawna:

• wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 22.06.2018 r., III AUa 237/18,
• ustawa z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych,
• rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 728 z późn. zm.).

Artykuł Po równo. Czy to dobra zasada przy rozdzielaniu prezentów świątecznych ze środków ZFŚS? pochodzi z serwisu Prawo Pracy – Bieluk i Partnerzy.

Co do zasady, pracodawca swobodnie ustala zasady przyznawania indywidualnych świadczeń. Musi jednak pamiętać, że ich przyznawanie ma być uzależnione od tzw. kryterium socjalnego. Pracodawca powinien zatem badać sytuację życiową, rodzinną i materialną osoby uprawnionej do korzystania z funduszu. Oznacza to, że pracodawca nie może przyznawać wszystkim uprawnionym świadczeń socjalnych w jednakowej wysokości.

Definicję działalności socjalnej pracodawcy zawiera ustawa[1]. Działalność socjalna to między innymi usługi świadczone przez pracodawców na rzecz różnych form wypoczynku i działalności kulturalno-oświatowej oraz sportowo-rekreacyjnej.

Organizacja imprezy integracyjnej

W praktyce pracodawcy często decydują się na organizowanie masowyc imprez czy spotkań integracyjnych dla pracowników w ramach zapewnienia im rekreacji i wypoczynku. Zazwyczaj tego rodzaju imprezy są dostępne dla wszystkich pracowników na równych zasadach.

Czy w takim przypadku pracodawca również ma obowiązek stosować kryterium socjalne, jeżeli chce sfinansować wydarzenie ze środków ZFŚS?

Nie trzeba badać sytuacji pracowników

Wydatkując środki z ZFŚS na organizację imprezy integracyjnej pracodawca nie musi badać sytuacji finansowej pracowników. Trzeba rozróżnić ulgowe usługi i świadczenia, których przyznawanie wymaga zbadania sytuacji życiowej i materialnej pracownika, od działalności socjalnej. Tą, pracodawca może świadczyć na zasadach równego dostępu dla wszystkich pracowników.

Powyższe potwierdza wyrok z dnia 9 listopada 2017 r.[2]. Sąd Apelacyjny w Poznaniu stwierdził, że działalność socjalna pracodawcy nie ogranicza się jedynie do udzielania ulgowych usług i świadczeń z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Pracodawca może również zaspokajać zbiorowe potrzeby pracowników w postaci organizowania imprez, wycieczek, spotkań integracyjnych czy pikników. Trudno przyjmować, aby korzystanie z takiego świadczenia miało być uzależnione od kryterium socjalnego, czyli od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z Funduszu. Wynika to z samej istoty świadczenia.

Rodzaj świadczenia a obowiązek oskładkowania

Powyższe ma duże znaczenie w kontekście oskładkowania kosztów wydatkowanych z ZFŚS. Katalog wyłączeń określonych przychodów z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne zawiera rozporządzenie[3]. Podstawy wymiaru składek nie stanowią świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych.

Finansowanie uczestnictwa pracowników w ogólnodostępnej imprezie integracyjnej nie stanowi przychodu ze stosunku pracy wedle przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Pracownik uczestniczący w wydarzeniu nie odnosi bowiem korzyści w postaci zaoszczędzenia wydatku. Wobec tego nie ma obowiązku uwzględniania w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych kosztów wydatkowanych przez pracodawcę na ten cel.

[1] Ustawa z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 998).

[2] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 listopada 2017 r., sygn. akt: III AUa 2032/16, LEX nr 2645237.

[3] § 2 pkt 19 Rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 728) w zw. z art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 z późn. zm.).

Artykuł Impreza integracyjna ze środków ZFŚS a stosowanie kryterium socjalnego pochodzi z serwisu Prawo Pracy – Bieluk i Partnerzy.